Dit artikel gebruikt de geuzennamen flikkers en potten die in de tijd van het pausbezoek aan Nederland alom gebruikt werden. Tegenwoordig wordt vooral queer gebruikt als een inclusievere term.
In de tijd voorafgaand aan het pausbezoek in 1985 veranderde de samenleving in een rap tempo. Na de Tweede Wereldoorlog groeide er een sterk antiautoritair sentiment en met de flowerpowertijd in de zestiger jaren werd de seksuele moraal steeds vrijer. De samenleving was sterk geseculariseerd en mensen moesten zich tot de nieuwe tijd gaan verhouden. De Katholieke Kerk in Nederland liep leeg en ook de leerlingaantallen op priesteropleidingen raakten snel in verval. Ondanks pogingen van het Vaticaan om een frisse wind te laten waaien via nieuw opgestelde richtlijnen tijdens het tweede Vaticaanse concilie, bleek het voor de Nederlanders niet genoeg. Op het pastoraal concilie in Noordwijkerhout tussen 1966 en 1970, kwamen vooraanstaande kerkelijken samen en de conclusie was heel duidelijk: de Katholieke Kerk moest opener worden en de seksuele moraal vrijer. Vrouwen moesten voortaan worden toegelaten in het ambt en het celibaat leek niet meer houdbaar.
Maar het progressieve Nederland ging hierin veel te ver voor het Vaticaan. De reactie? Het aanstellen van verschillende conservatieve bisschoppen zoals Gijsen, Ter Schure en Simonis met als doel het disciplineren van het progressieve Nederland. Helaas voor het Vaticaan werkte dit echter averechts. In 1979 vond de eerste Roze Zaterdag plaats als protest tegen bisschop Gijsen in Roermond en toen de Paus aankondigde naar Nederland te komen in 1985 was het hek van de dam. Heel het land vond er iets van en uitte hun commentaar via kranten, tijdschriften, televisie en tijdens bijeenkomsten.
Vanuit katholieke organisaties zijn aanvankelijk pogingen gedaan met de bisschoppen in gesprek te gaan, maar zonder resultaat: deze waren niet bereid te luisteren naar de kritische katholieken. Tegelijkertijd volgden priesters het conservatieve beleid van de bisschoppen vaak niet op. De bisschoppen deden er op hun beurt alles aan om de kritiek op het beleid de kop in te drukken en censureerden het pausbezoek. Gemeenten en het landelijke kabinet-Lubbers I werkten hieraan mee door kritische groepen de toegang tot het bezoek te ontzeggen.
Omdat gesprekken niet mogelijk bleken, besloten kritische katholieken zich te verenigen in een beweging die later de Acht Mei Beweging zou heten, vanwege de eerste manifestatie die plaatsvond op 8 mei 1985 in Den Haag. Ondanks dat de Acht Mei Beweging oorspronkelijk niet is begonnen vanuit de homobeweging, is de acceptatie van homoseksuelen na het eerste jaar wel een belangrijk thema geworden binnen de organisatie. De eerste manifestatie vond drie dagen voor de start van het pausbezoek plaats. De groep wilde iets veranderen binnen de kerk, vanuit de kerk en niet tegen de kerk. Ze wilden loyaal blijven aan de Katholieke Kerk en daarom ook het pausbezoek zelf niet verstoren.
Een groep die daar anders over dacht was het Komitee anti-pausbezoek (KAP). Deze club ontstond vanuit verschillende bewegingen, waaronder een groepje ex-leden van het Roze Front, een organisatie vanuit de homobeweging, die eerder al actief was bij het organiseren van Roze Zaterdag. Het KAP maakte zich hard tegen het conservatieve beleid van het Vaticaan en de paus “omdat hij de klok terug komt draaien” (PINK, 1985) en kwam op voor gelijke behandeling van homoseksuelen binnen de katholieke kerk. De eerste bijeenkomsten vonden plaats in Nijmegen en al snel voegden activistische Utrechtenaren zich bij de organisatie. Het groeide uit tot een landelijke organisatie met meer dan 20 lokale initiatieven die zich aansloten. Het KAP hield zich bezig met het organiseren van een landelijke demonstratie tijdens het pausbezoek in Utrecht. Hiervoor maakten ze posters met een driehoek die het hoofd van de paus eraf hakt. Dit verwijst naar het gebruik van de roze driehoek in de concentratiekampen tijdens de Tweede Wereldoorlog om seksueel misbruikers en homoseksuele mannen mee aan te duiden. In de tijd van het pausbezoek werd de roze driehoek gebruikt als geuzenteken. De demonstratie in Utrecht op 12 mei trok uiteindelijk rond de 4000 mensen en liep uit op flinke rellen met gevechten met de ME. Hierbij vielen zes gewonden en waren er veertien arrestanten.
In Nijmegen vonden tijdens het pausbezoek aan Nederland een drietal evenementen plaats met een ludiek karakter, maar waarin ook de kritiek op het conservatieve beleid van het Vaticaan werd geuit. De acties ontstonden vanuit Villa Lila, een sociaal cultureel centrum voor de homo- en lesbobeweging. Hier werd een modeshow gehouden, geïnspireerd op Fellini’s film Roma, een manifestatie op straat, ondersteund door de actieband Kladderadatsch en er vond ook het alternatief Nijmeegse concilie plaats in popcentrum Doornroosje, waar hoogstwaarschijnlijk de stellingen op het Proclamatum Contra Papam (zie poster) zijn opgesteld. Het waren evenementen met een satirisch karakter waarbij velen verkleed waren als paus, nonnen, paters, priesters en broeders.
Een andere groep die actief was in de protesten tegen het pausbezoek was de krakersbeweging uit Amsterdam. Deze groep gebruikte niet alleen een beeld van agressie richting de paus, maar riep actief op tot het vermoorden van de paus via een poster die fysiek verspreid werd door Amsterdam en gedrukt in het anarchistische magazine Bluf!. De poster is nooit bedoeld als serieuze oproep, maar zorgde toch voor de nodige consternatie bij Bisschop Simonis, die zich genoodzaakt voelde deze moordoproep voor te leggen aan de Paus. De Paus reageerde op diens beurt vrij rustig met de woorden “non è molto”, “dat is niet veel”.
Los van de demonstraties, speelde het Humanistisch Verbond in op de commotie die ontstond rond het pausbezoek en greep de kans om mensen aan te moedigen zich uit te schrijven als katholiek in de persoonsregisters en dit te vervangen door een blanco inschrijving. Met name voor de mensen die bij geboorte zijn geregistreerd als katholiek, maar die niet meer volgens dit geloof leven. Het doel hiervan was het bewerkstelligen van een meer realistisch beeld van de samenleving en uiteindelijk het verkleinen van de geldstromen richting de Katholieke Kerk. Zo blijkt dat het pausbezoek ook werd aangegrepen voor politieke doeleinden.
Voor meer informatie over het onderzoeksproces, zie: (link).
Paus anti homo’s, homo’s anti paus
Poster Landelijke anti-pausdemonstratie
Poster Komitee anti-pausbezoek
Poster F 15.000 beloning voor het liquideren van Karol Wojtyla alias Paus Johannes Paulus II; te gebeuren tussen 12-15 mei
Button [hoofd van de paus met schietschijf]
Poster De paus erin.. Ik eruit.
Poster Proclamatum Contra Papam
van den Berg, K. (2025, 10 februari). 1986 Roze zaterdag. Queer-U-Stories. https://www.queerustories.nl/canon/1986-roze-zaterdag/
Gulmans, M. (Research), Dogger, H. (Research), & Ruigrok, (P). (Regie). (2010, 31 maart). Voor het trouwen de kerk uit. In Andere Tijden. NTR. https://anderetijden.nl/programma/1/Andere-Tijden/aflevering/238/Voor-het-trouwen-de-kerk-uit
Inclusive-churches. (2025). Roman Catholic Church in the Netherlands. European Forum of LGBT Christian Groups. Https://inclusive-churches.eu/2025/church/roman-catholic-church-in-the-netherlands
van Hasselt, L. (Tekst en Research), & Ruigrok, P. (Regie). (2003, 2 juni). De paus in Nederland, 1985. In Andere Tijden. NTR. https://anderetijden.nl/aflevering/540/De-paus-in-Nederland-1985
Mappen met krantenartikelen, pausbezoek 1985. Geraadpleegd via archief IHLIA
Tijdschrift PINK Nijmegen. (1985, april). Geraadpleegd via archief IHLIA
Tijdschrift PINK Nijmegen. (1985, mei). Geraadpleegd via archief IHLIA